Monument der Gevallenen

Aanleiding
Op 29 april 1943 kregen de ongeveer 300.000 voormalige militairen van het Nederlandse leger het bevel om zich als krijgsgevangenen te melden voor verplichte tewerkstelling in Duitsland. Als gevolg van die oproep braken overal in Nederland op die 29e april spontaan Mei-stakingen uit. Eén van de grootste verzetshaarden was de mijnstreek in Zuid-Limburg. Op vrijdag 30 april lagen de acht particuliere- en de vier Staatsmijnen stil. De medewerkers van de Centrale Controle Dienst onder leiding van Bob Bouman waren de organisatoren van de stakingen. Zij lieten pamfletten drukken en spoorden bedrijven aan om het werk neer teleggen. Seyss-Inquart gaf toestemming om het politiestandrecht toe te passen. De doodstraf werd ingevoerd voor stakingen, samenscholing en het verspreiden van illegale bladen en pamfletten. Om de staking te breken werden onmiddellijk en willekeurig  mensen opgepakt. Men begon met 15 mannen. Vier werden ter dood veroordeeld, maar dat vond SS Führer Rauter in Den Haag niet genoeg, dus werden er nog eens drie mijnwerkers ter dood veroordeeld.

Executies
Op 2 mei 1943 werden op de Hamert zeven mannen uit Midden- en Zuid Limburg, waaronder de drie mijnwerkers, in het geheim door een Duits vuurpeloton van 15 man doodgeschoten. Ze waren er met een bus naar toe gebracht. Het vergrijp van de Limburgers was deelname aan- of aansporing tot staking, of niet verschijnen op het werk. De executies vonden plaats onder leiding van SS-Hauptscharführer Richard Nitsch, toen 47 jaar. Hij was toen hoofdrechercheur bij de Sicherheitsdienst (SD).

Richard Nitsch
Tot ruim een jaar na de oorlog had Nitsch zijn identiteit verborgen kunnen houden, maar hij werd eind juni 1946 ontmaskerd. Aan hem werd de vraag voorgelegd of de drie mijnwerkers, die op 2 mei 1943 zouden zijn terechtgesteld, inderdaad waren gedood, en zo ja, waar zij waren begraven. Tot dan was dat volstrekt onbekend. Nitsch bevestigde dat er op de Hamert doodvonnissen waren voltrokken. Nitsch, geketend aan twee marechaussees, werd naar de Hamert geleid. Na uren spitten legden gemeentewerkers het graf van zeven geklede en geschoeide mannen bloot. Op 2 juli 1946 vonden identificatie en reconstructie plaats. De lichamen werden in een kist gelegd en de zeven slachtoffers zijn op 5 juli 1946 met grote eer in hun woonplaatsen herbegraven. Nitsch wordt in 1948 tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld, maar wordt na 12 jaar als ‘ongewenst vreemdeling’ over de grens gezet met West-Duitsland. Hij stief in 1990.

Verzetsherdenkingskruis
April 1950 bracht de toenmalige Koningin Juliana een kennismakings-bezoek aan Limburg. Ze bezochten diverse plaatsen en was ook even te gast op kasteel Well. Daar legde zij een krans voor het kruis, dat burgemeester Douven bij het kasteel had laten oprichten. Na de plechtigheid werd het verzetsherdenkingskruis naar de fusilladeplaats op de Hamert overgebracht. Men gaf het de naam: ‘Monument der Gevallenen’. Het oorspronkelijke kruis werd gemaakt door de Wellse timmerman Antoon Coppers. De namen van de gevallenen stonden in het kruis ingegrift: J. Boogerd, M. Bouwman, L. Brouwer, P. Ruyters, R. Savelberg, S. Toussaint en M. Tempelaars. In 1980 is het herdenkingskruis vervangen en werd een plaquette aangebracht.

Opdat wij niet vergeten
Jaarlijks op 4 mei vindt in de gemeente Bergen de dodenherdenking plaats op landgoed ‘de Hamert’, door een stille tocht naar het Monument der Gevallenen. De tocht gaat onder begeleiding van het Sint Antonius Gilde uit Well. De muziekgezelschappen uit de gemeente wisselen elkaar jaarlijks af.

Deze bijdrage werd geleverd door Archief de Loi, bereikbaar via e-mail: info@archiefdeloi.nl